Grzegorz MicułaDzieje Komierowskich to jedna z interesujących kart historii polskiego ziemiaństwa. Ten stary ród szlachecki, pieczętujący się herbem Pomian, przez stulecia związany był z Krajną, Pomorzem i Kujawami, ale jego przedstawiciele działali również na Mazowszu, Litwie i Podolu.
Wśród Komierowskich byli rycerze, wojskowi, uczestnicy konfederacji barskiej, oficerowie powstania listopadowego, parlamentarzyści, prawnicy, pisarze i działacze społeczni. Ich losy odzwierciedlają burzliwą historię Polski – od czasów dawnej Rzeczypospolitej, przez okres zaborów, walkę o niepodległość, aż po dramatyczne wydarzenia II wojny światowej.
Legendarne początki i herb Pomian
Tradycja rodzinna wywodzi Komierowskich od czeskiego rycerza Sobiesława Bossuty, który miał przybyć do Polski w 965 roku w orszaku Dobrawy, żony księcia Mieszka I. Według rodzinnego przekazu za wierną służbę otrzymał od władcy ziemie na Krajnie, w tym Komierowo i Włościbórz. Potomkowie rycerza mieli z czasem przyjąć nazwisko od swojej siedziby.
Trzeba jednak odróżnić rodzinne podanie od faktów potwierdzonych dokumentami. Nie ma wystarczających dowodów, aby uznać opowieść o Bossucie za udokumentowany początek genealogii Komierowskich. Pierwsze historyczne świadectwa dotyczące Komierowa pochodzą dopiero z XIV wieku.
W dokumencie z 1376 roku pojawia się Jesko de Comyrow, który wraz z braćmi sprzedał klasztorowi cystersów w Koronowie łąkę. W XV wieku dobra przeszły w ręce Piotra Komierowskiego. To właśnie jego uważa się za jednego z najważniejszych przodków historycznie poświadczonej linii rodu.
Komierowscy należeli do herbu Pomian, jednego ze starych polskich herbów szlacheckich. Przez kolejne stulecia nazwisko i herb stanowiły ważny element ich rodowej tożsamości.
Ród w dawnej Rzeczypospolitej
Komierowscy nie ograniczali swojej aktywności do gospodarowania rodzinnymi dobrami. W różnych okresach uczestniczyli w życiu politycznym, wojskowym i religijnym Rzeczypospolitej. Wśród przedstawicieli rodziny znajdowali się urzędnicy ziemscy, duchowni, zakonnice i żołnierze.
Jedną z interesujących postaci była Zofia Komierowska, która w XVI wieku pełniła funkcję przeoryszy norbertanek w Strzelnie. Jej działalność świadczy o związkach rodziny z ważnymi ośrodkami życia religijnego na Kujawach.
Z kolei Ludwik Adam Komierowski, zmarły w 1703 roku, służył w chorągwi husarskiej, a później osiadł na Podolu. Był to czas, kiedy szlachta łączyła służbę wojskową z zarządzaniem majątkami i działalnością publiczną.
Szczególnie trudnym doświadczeniem dla rodziny i jej siedziby okazał się potop szwedzki. W 1656 roku pierwotny dwór w Komierowie został zniszczony podczas najazdu. Odbudowę przeprowadził Piotr Komierowski, który około 1680 roku wzniósł nową, barokową siedzibę.
XVIII wiek – pamięć o przodkach i podział rodu
W XVIII stuleciu Komierowscy umocnili swoją pozycję w życiu publicznym. Ich przedstawiciele uczestniczyli w elekcjach królewskich, a rodzina rozgałęziła się na kilka linii.
W 1763 roku wyodrębniły się dwie główne gałęzie: pomorska, związana z Komierowem i wywodząca się od Stanisława Komierowskiego, oraz mazowiecka, której początki wiążą się z Józefem Komierowskim (1726–1813).
Ważną postacią tej epoki był właśnie Józef, cześnik inowrocławski. Interesował się historią rodziny i pozostawił opracowanie genealogiczne, a także tekst moralno-etyczny zatytułowany „Ojciec do dzieci swoich”. Zwracał w nim uwagę, że o wartości człowieka nie decyduje samo pochodzenie, lecz jego postępowanie, cnota i zasługi.
To znamienne świadectwo kultury polskiego ziemiaństwa, w którym pamięć o przodkach miała iść w parze z odpowiedzialnością za przyszłe pokolenia.
Dzieje osiemnastowiecznej rodziny stały się przedmiotem naukowego opracowania Waldemara Chorążyczewskiego i Stanisława Roszaka „Pamięć Domu Komierowskich. Studium z dziejów rodu szlacheckiego w XVIII wieku”, wydanego przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu w 2002 roku.
W służbie ojczyźnie – konfederaci i napoleończy
Przełom XVIII i XIX wieku przyniósł Polsce utratę niepodległości i kolejne próby jej odzyskania. W wydarzeniach tych uczestniczyli również Komierowscy.
Stanisław Komierowski, zmarły w 1793 roku, brał udział w konfederacji barskiej, jednym z pierwszych wielkich zrywów szlachty w obronie niezależności Rzeczypospolitej.
Szczególnie barwną postacią był Jakub Komierowski, generał wojsk polskich z okresu napoleońskiego. W czasie walk przeciwko Prusakom w 1807 roku wystawił na własny koszt pułk piechoty, angażując nie tylko osobisty majątek, ale także własne siły i doświadczenie wojskowe. Poległ w walce pod Nowem na Pomorzu. Jego nazwisko upamiętnia dziś ulica w tym mieście.
W czasie powstania listopadowego zasłużyli się natomiast Jan i Julian Komierowscy z mazowieckiej linii rodu. Obaj byli oficerami i zostali odznaczeni Krzyżami Virtuti Militari. Ich udział w powstaniu wpisuje rodzinę w tradycję dziewiętnastowiecznych walk o odzyskanie niepodległości.
Roman Komierowski – polityk, prawnik i gospodarz
Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli pomorskiej linii rodu był Roman Komierowski (1846–1924) – prawnik, polityk, publicysta historyczny i właściciel ziemskki.
Ukończył studia prawnicze, uzyskując doktorat na uniwersytecie w Lipsku. W 1876 roku rozpoczął działalność parlamentarną jako poseł do Reichstagu Cesarstwa Niemieckiego. Reprezentował polskich wyborców z kolejnych okręgów Wielkopolski i Pomorza, zasiadając w parlamencie w latach 1876–1887 oraz 1893–1903. Był również posłem do sejmu pruskiego.
Jego działalność przypadła na okres nasilonej germanizacji ziem polskich pod zaborem pruskim. Występował w sprawach narodowych, podejmował interwencje w obronie polskich działaczy, angażował się również w kwestie gospodarcze. W 1877 roku wystąpił w Reichstagu w sprawie uwięzienia księdza Antoniego Kanteckiego. Był jednym z założycieli Towarzystwa Naukowego w Toruniu, działał także w polskich organizacjach gospodarczych i oświatowych. Jego córka, Maria Janta-Połczyńska (1880–1970), wyszła za ministra rolnictwa II RP, Leona Janta-Połczyńskiego, oraz została matką chrzestną żaglowca „Dar Pomorza”.
Warto przy tym zaznaczyć, że Roman Komierowski reprezentował nurt konserwatywny i w pewnym okresie opowiadał się za polityką ugody z władzami pruskimi. Nie oznaczało to rezygnacji z obrony polskich interesów narodowych, lecz było określoną strategią polityczną, której skuteczność i zasadność budziły wówczas dyskusje.
Pozostawił po sobie także wartościowy dorobek historyczny. Napisał między innymi trzy opracowania dotyczące działalności polskich kół parlamentarnych w Berlinie w XIX wieku. Publikacje te, oparte częściowo na jego własnych doświadczeniach, stanowią cenne świadectwo politycznej aktywności Polaków pod zaborem pruskim.
Roman był również gospodarzem i modernizatorem rodzinnych dóbr. Zarządzał majątkami w Nieżychowie i Komierowie. Za jego czasów rodzinna rezydencja została przebudowana w stylu neogotyckim.
Komierowo – rodowa siedziba i świadek historii
Nie sposób opowiadać o Komierowskich bez przedstawienia ich rodowej siedziby. Komierowo, położone niedaleko Sępólna Krajeńskiego, przez stulecia było centrum życia rodzinnego i gospodarczego.
Dawny dwór, zniszczony podczas potopu szwedzkiego, został odbudowany pod koniec XVII wieku. W XIX stuleciu i na początku XX wieku rezydencja przechodziła kolejne przebudowy. Szczególną rolę odegrał Roman Komierowski, który nadał jej neogotycki charakter. W latach 1924–1929, już po jego śmierci, jego syn Tomasz przeprowadził kolejną wielką przebudowę, tym razem w stylu neobarokowo-klasycystycznym, według projektu architekta Adama Ciborowskiego.
Pałac otacza rozległy park krajobrazowy ze stawami, starodrzewem i pozostałościami dawnych założeń obronnych. Cały zespół jest materialnym świadectwem wielowiekowej obecności rodziny w tym miejscu.
Ważną cechą historii Komierowskich było utrzymywanie rodowej siedziby przez kolejne pokolenia. W przeciwieństwie do wielu polskich rodzin ziemiańskich, których majątki ulegały rozdrobnieniu lub przechodziły w obce ręce, Komierowscy zachowali Komierowo aż do wybuchu II wojny światowej.
Tomasz Komierowski – tragiczny wrzesień 1939 roku
Syn Romana, Tomasz Komierowski (1885–1939), był ostatnim przedwojennym właścicielem Komierowa. Kontynuował działalność gospodarczą i społeczną ojca. Był działaczem politycznym, ziemianinem i znanym przedstawicielem pomorskiego środowiska rolniczego.
W latach 1925–1926 przewodniczył Organizacji Monarchistycznej na Pomorzu. Działał w Pomorskim Związku Ziemian, którego prezesem został w 1930 roku, oraz w Pomorskiej Izbie Rolniczej. Był również zaangażowany w rozwój hodowli koni i ochronę prywatnych lasów.
Jego życie zakończyło się tragicznie wraz z wybuchem II wojny światowej. We wrześniu 1939 roku został zamordowany przez Niemców w okolicach Lipki. Jego śmierć była częścią fali terroru skierowanego przeciwko polskim przedstawicielom lokalnych elit na Pomorzu.
Zagończyk – od Legionu Puławskiego do Powstania Warszawskiego
Witold Adrian Roger Komierowski (1888–1954) był oficerem Wojska Polskiego, którego życie naznaczyła walka o niepodległość. Służył w Legionie Puławskim, uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej 1939 roku, a podczas okupacji działał w konspiracji. Dosłużył się stopnia pułkownika.
Urodzony 9 stycznia 1888 roku w Warszawie, służbę wojskową rozpoczął w armii rosyjskiej. W czasie I wojny światowej wstąpił do Legionu Puławskiego, obejmując dowództwo 1. kompanii strzeleckiej. Ranny w bitwie pod Michałowem w 1915 roku, po powrocie do służby dowodził kompanią karabinów maszynowych, a następnie batalionem 1. Dywizji Strzelców Polskich.
Po powrocie do kraju uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W II Rzeczypospolitej dowodził m.in. 41. i 53. Pułkiem Piechoty. W sierpniu 1939 roku ponownie powołano go do służby i awansowano na pułkownika. W kampanii wrześniowej został ciężko ranny.
Podczas okupacji działał w Organizacji Dywersyjnej „Wachlarz”, a następnie w Narodowych Siłach Zbrojnych. Po scaleniu części NSZ z Armią Krajową został inspektorem Komendy Głównej AK. W Powstaniu Warszawskim pełnił funkcję inspektora bojowego IV Rejonu Śródmieście. Po kapitulacji trafił do niemieckiego oflagu w Woldenbergu.
Po wojnie wrócił do Polski. Zmarł 19 grudnia 1954 roku w Jaktorowie. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Jego biografia odzwierciedla losy pokolenia oficerów, którzy przez dziesięciolecia służyli sprawie niepodległości Polski.
Komierowscy w XX wieku – dyplomacja, literatura i konspiracja
Działalność przedstawicieli rodu nie ograniczała się do polityki i gospodarowania ziemią. W kolejnych pokoleniach pojawili się ludzie związani z kulturą, literaturą i dyplomacją.
Warto wspomnieć Jana Wacława Komierowskiego (1850–1954), używającego pseudonimu Wacław Pomian. Był poetą, autorem sonetów i pieśni, a także tłumaczem literatury niemieckiej i francuskiej. W jego dorobku znalazły się przekłady utworów między innymi Goethego, Heinego i Victora Hugo. Jego żoną była Aniela Sienkiewicz, siostra Henryka Sienkiewicza.
Ich syn, Ludomir Komierowski (1883–1954), związał życie z dyplomacją i działalnością kulturalną. Pracował między innymi w Watykanie, Rzymie, Mediolanie i Monako. Podczas II wojny światowej zaangażował się w działalność konspiracyjną i francuski ruch oporu. Był więziony przez Niemców we Włoszech i Berlinie.
Te losy pokazują, że w XX wieku przedstawiciele rodziny nadal angażowali się w sprawy Polski, choć zmieniły się warunki i formy służby publicznej.
Powrót do rodzinnego dziedzictwa
Odzyskanie przez Polskę niepodległości nie oznaczało końca trudnych doświadczeń Komierowskich. II wojna światowa przyniosła utratę rodzinnego majątku, śmierć Tomasza i przerwanie wielowiekowej ciągłości gospodarowania w Komierowie.
Po wojnie majątek Komierowskich został znacjonalizowany. W pałacu urządzano między innymi mieszkania, więzienie i pomieszczenia gospodarcze, a następnie przejęło go państwowe gospodarstwo rolne. Dawna siedziba stopniowo niszczała.
Przełom nastąpił w 1997 roku, kiedy pałac został odkupiony od Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa przez Piotra Komierowskiego i powrócił do rąk przedstawicieli rodu. Był to symboliczny powrót do miejsca, z którym przez stulecia związana była historia rodziny. Remontem zrujnowanej rezydencji kierowała córka Piotra Komierowskiego Agnieszka Komierowska -Ziomek.
Dzieje Komierowskich są czymś więcej niż historią jednej rodziny ziemiańskiej. To opowieść o wielopokoleniowym przywiązaniu do ziemi, pamięci o przodkach, służbie publicznej i odpowiedzialności za dziedzictwo. W kolejnych epokach przedstawiciele rodu wybierali różne drogi – służbę wojskową, działalność parlamentarną, pracę naukową, gospodarowanie majątkami, dyplomację czy konspirację. Łączyło ich jednak przekonanie, że nazwisko i pochodzenie zobowiązują.
Warto w tym kontekście przywołać myśl przypisywaną Józefowi Komierowskiemu, cześnikowi inowrocławskiemu: o wartości rodu nie świadczy sama dawność pochodzenia ani herb, lecz cnoty i czyny jego przedstawicieli. To przesłanie pozostaje chyba najlepszym podsumowaniem historii Komierowskich.
Zdjęcia Grzegorz Micuła Read&Fly Magazine
