Wojciech LubinskiWizyta w regionie obejmującym Tatry Bielskie, Spisz i Pieniny to doskonała okazja do odkrywania zabytków UNESCO oraz podziwiania pięknej przyrody, zwłaszcza podczas rowerowych wypraw w Górach Lewockich i w podtatrzańskiej wiosce Ździar.
Lewocza to jedno z najlepiej zachowanych miast historycznych Słowacji, które do dziś urzeka wyjątkowym, średniowiecznym klimatem i niezwykle bogatym dziedzictwem. Dotrzemy tam (jadąc od strony polsko-słowackiej granicy Jurgów-Podpsady) przez Keżmarok i Vrbov. O unikatowości Lewoczy świadczy fakt, że miejski zespół zabytków został w 2009 r. wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Wizytę w tym mieście warto rozpocząć od Centrum Informacji Turystycznej, które mieści się w zabytkowej Kamienicy Mieszczańskiej, znanej jako dawny dom kupiecki (tam można zaopatrzyć się w polskojęzyczne przewodniki). Ten XV-wieczny budynek przeszedł niedawno gruntowną renowację i stanowi ważny zabytek w historycznym centrum Lewoczy. Odnowiona Kamienica Mieszczańska mieści także przestrzenie wystawowe oraz sale, w których prowadzone są zajęcia interaktywne oraz warsztaty rzemieślnicze.
Niewątpliwie główną atrakcją spiskiego miasteczka jest XIV-wieczna Bazylika świętego Jakuba – druga co do wielkości świątynia na Słowacji. Budowla zachwyca głęboką symboliką: trzy nawy symbolizują Trójcę Świętą, natomiast dwanaście kamiennych słupów odnosi się do dwunastu apostołów. Wnętrze Bazyliki stanowi jedyne w swoim rodzaju muzeum średniowiecznej sztuki sakralnej. Najcenniejszym zabytkiem jest monumentalny ołtarz z drewna lipowego wykonany w latach 1507 – 1517 przez wybitnego rzeźbiarza, znanego jako Mistrz Paweł z Lewoczy. To najwyższy późnogotycki ołtarz na świecie – mierzący ponad 18 m wysokości. Oprócz ołtarza głównego w Bazylice św. Jakuba pracowni Mistrza Pawła przypisuje się także ołtarze skrzydłowe znajdujące w lewockiej świątyni – ołtarz św. Mikołaja, ołtarz św. Janów, ołtarz św. Anny i inne wyjątkowe rzeźby.
Z bazyliką sąsiaduje budynek dawnego Ratusza, zaliczany do najważniejszych zabytków świeckiej architektury renesansu na Słowacji. Znajduje się tam ekspozycja Muzeum Spiskiego poświęcona dziejom miasta Lewoczy. Historyczny ratusz stanowił niegdyś symbol bogactwa i prestiżu Wolnego Królewskiego Miasta Lewoczy. Z kolei na ulicy Klasztornej uwagę turystów przyciąga Kościół Minorytów, zwany Czarnym Kościołem. Budynek dawnego klasztoru minorytów, czyli Zakonu Braci Mniejszych przylega do kościoła od strony południowej. Kościół pochodzi z pierwszej połowy XIV wieku i jest przykładem znakomitej sztuki architektonicznej gotyku.
Interesującym miejscem na mapie Lewoczy jest Muzeum Szkolnictwa Specjalnego. Obiekt udostępnia szerokiej publiczności, pedagogom specjalnym oraz uczniom szkół specjalnych stałą ekspozycję zatytułowaną Dzieje pedagogiki specjalnej na Słowacji. Muzeum prowadzi także działalność kulturalno-edukacyjną.
Brama w Góry Lewockie
Kolejnym przystankiem wycieczki po regionie Tatry Bielskie-Spisz-Pieniny może być Dolina Lewocka, która zachwyca swoją przyrodą i pięknymi widokami. Osada turystyczno-rekreacyjna – niegdyś wioska – położona jest około 7 km na północ od zabytkowego miasta Lewocza i obecnie stanowi jego dzielnicę.
Dolina Lewocka przyciąga głównie miłośników spędzania czasu na świeżym powietrzu. Zimą można tu szusować na nartach, a w pozostałe pory roku dominuje turystyka aktywna – piesza i rowerowa oraz wypoczynek nad wodą. W Dolinie Lewockiej znajduje się kąpielisko ekologiczne, a w zasadzie kompleks złożony z trzech zbiorników wodnych, w skład których wchodzi naturalne kąpielisko oczyszczane biologicznie oraz staw rybny. Wydzielono tu specjalną strefę dla wędkarzy, która umożliwia komfortowe łowienie pstrągów, bo – z uwagi na naturalne, górskie warunki – jest to jedyny gatunek ryb, żyjący w tym stawie. Pstrągi wymagają bowiem zimnej, czystej i dobrze natlenionej wody.
Dolina stanowi bramę do Gór Lewockich. Przebiegają tędy szlaki piesze o różnym stopniu trudności – zarówno rekreacyjne ścieżki dla rodzin z dziećmi, jak i wymagające trasy dla doświadczonych pasjonatów górskich wędrówek. To także prawdziwy raj dla rowerzystów, a także dla… profesjonalnych kolarzy, którzy regularnie szlifują formę w tutejszych górach. Najlepszym rozwiązaniem są oczywiście rowery z napędem elektrycznym, które znacznie ułatwiają pokonywanie licznych podjazdów w górskim terenie.
Ten region oplata rozległa sieć ponad 250 km oznakowanych ścieżek rowerowych: górskich, żwirowych, pokrytych kamieniem i asfaltowych. Popularną trasą zarówno dla piechurów, jak i rowerzystów jest łagodny szlak na szczyt Javorina, gdzie znajduje się wieża widokowa.
Góry Lewockie stanowią pasmo górskie w Karpatach Zachodnich – w historycznym regionie Spisz – położone pomiędzy Popradem, Lewoczą i Starą Lubowlą. Charakteryzują się masywnymi grzbietami porośniętymi lasami. Najwyższy szczyt Gór Lewockich to Czarna Góra, mający 1289 m n.p.m. Po intensywnym wysiłku na górskich szlakach można zjeść posiłek i odpocząć w kompleksie turystycznym Dolina Lewocka (Resort Levočská dolina).
U podnóża Tatr Bielskich
Wracając do Polski, warto odwiedzić podtatrzańską miejscowość Ździar, która położona jest 10 km od przejścia granicznego Jurgów-Podspady. Licząca około 1400 mieszkańców wioska góralska ma długą historię. Pierwsze pisemne informacje o Ździarze pochodzą z przełomu XV i XVI wieku.
Tradycje góralskie oraz historię tutejszych mieszkańców od kilkudziesięciu lat można poznawać w muzeum etnograficznym „Ździarsky dom”, które powstało w zbudowanej w 1971 r. drewnianej chałupie, typowej dla tego regionu. Jednak już niebawem – w grudniu 2026 r. – w Ździarze zostanie otwarty kolejny obiekt muzealny. Będzie to interaktywne muzeum Šodronka, poświęcone historii Ździaru, życiu w górach oraz tutejszej faunie i florze. Nazwa powstającego muzeum nawiązuje do historycznej, towarowej kolejki linowej „Šodronka” (do transportu drewna), wybudowanej w Ździarze w 1922 roku, która przez dekady była postrzegana jako techniczny fenomen i ważny element życia podtatrzańskiej ludności.
Ździar może z początku wydawać się niepozorną wioską, jednak w rzeczywistości to prawdziwa perełka z zachwycającą panoramą Tatr Bielskich i szeroką gamą atrakcji turystycznych. Znajduje się tam wiele pensjonatów, restauracji i karczm. Wiele z nich nawiązuje do lokalnej architektury, np. tradycyjne drewniane chaty góralskie. Są też luksusowe, stylowe obiekty ze strefami SPA i wellness.
Dobrym miejscem do podziwiania miejscowego krajobrazu jest Strednica – punkt widokowy na wysokości ok. 1000 m n.p.m. Przełęcz Strednica – po polsku Średnica – położona jest pomiędzy Tatrami Bielskimi a Magurą Spiską – częściowo na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Ździar-Strednica to doskonały punkt startowy do wycieczek, w trakcie których można podziwiać piękne górskie widoki. Dominuje tu turystyka piesza i rowerowa. W tym przypadku rowery z napędem elektrycznym są najlepszym rozwiązaniem. Lokalne ścieżki prowadzą nas najpierw przez obszar, który zimą zamienia się w raj dla narciarzy. Dalej poruszamy się oznakowaną trasą dla rowerów, biegnącą wzdłuż górskiego potoku, która stanowi jednocześnie zielony szlak turystyczny. Droga biegnie w otoczeniu malowniczego krajobrazu. Wytyczona jest tutaj także ścieżka edukacyjna na odcinku Ździar – Dolina Mąkowa – Szeroka Przełęcz Bielska – Przełęcz pod Kopą.
Dodajmy, że przez Ździar przebiega także Historyczno-kulturowo-przyrodniczy szlak wokół Tatr – bardzo popularny wśród rowerzystów. Odcinek tego szlaku rowerowego wiedzie z Tatrzańskiej Kotliny w kierunku Ździaru – przez Średnicę, a następnie przez miejscowości Osturna i Wielka Frankowa do granicy z Polską w Kacwinie. Trasa miejscami jest dość wymagająca, z licznymi podjazdami u podnóża Tatr Bielskich i łączy wydzielone ścieżki rowerowe oraz trasy dochodzące.
