Grzegorz MicułaBrno nie krzyczy. Nie olśniewa od pierwszego spojrzenia jak Praga ani nie epatuje cesarskim splendorem Wiednia. Uwodzi powoli – zapachem kawy unoszącym się nad brukowanymi uliczkami, legendami o smoku, podziemnymi katedrami wody i willami, które zmieniły historię światowej architektury. Wystarczy spędzić tu dwa dni, by zrozumieć, dlaczego stolica Moraw staje się jednym z najciekawszych miast Europy Środkowej.
Brno od wieków stoi na przecięciu szlaków handlowych łączących północ Europy z Bałkanami oraz Wiedeń z Krakowem. To miasto kupców, uczonych, przemysłowców i artystów, którego historię zapisano nie tylko na fasadach kamienic, ale także… głęboko pod ziemią.
Spacer po Brnie przypomina podróż przez kolejne epoki. Gotyckie kościoły sąsiadują z modernistycznymi willami, średniowieczne podziemia prowadzą pod renesansowe kamienice, a nad wszystkim góruje potężna twierdza Špilberk – niegdyś jedno z z najcięższych więzień monarchii habsburskiej.
Od morawskiego grodu do nowoczesnej metropolii
Historia Brna sięga XI wieku, kiedy na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych powstała osada chroniona przez zamek książąt Przemyślidów. W XIII wieku król Wacław I nadał Brnu prawa miejskie. Miasto szybko rosło w siłę jako centrum handlu winem, suknem i wyrobami rzemieślniczymi.
W kolejnych stuleciach Brno wielokrotnie musiało bronić swojej niezależności. Najbardziej pamiętne było oblężenie przez wojska szwedzkie w 1645 roku podczas wojny trzydziestoletniej. Mimo ogromnej przewagi przeciwnika mieszkańcy zdołali odeprzeć atak. Do dziś przypomina o tym jedna z najbardziej niezwykłych tradycji miasta – dzwony katedralne biją w południe już o godzinie jedenastej. Według legendy szwedzki dowódca zapowiedział, że odstąpi od oblężenia, jeśli nie zdobędzie miasta do południa. Sprytni obrońcy kazali więc zadzwonić godzinę wcześniej, zmuszając wojska do odwrotu.
W XIX wieku Brno stało się jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych monarchii austro-węgierskiej. Rozwijał się przemysł włókienniczy, maszynowy i zbrojeniowy. Nie bez powodu miasto nazywano “morawskim Manchesterem”. Bogaci fabrykanci pozostawili po sobie imponujące wille, które do dziś należą do najpiękniejszych przykładów architektury przełomu XIX i XX wieku.
Kościół św. Jakuba – gotyk i gigantyczna kostnica
Jednym z najcenniejszych zabytków Brna jest kościół św. Jakuba (Kostel svatého Jakuba). Jego strzelista, niemal stumetrowa wieża od ponad pięciu stuleci dominuje nad panoramą miasta.
Świątynię budowano przez niemal dwieście lat. Dzisiejszy wygląd zawdzięcza późnemu gotykowi, choć początki parafii sięgają XIII wieku. Wnętrze zachwyca wysokimi sklepieniami, kamiennymi detalami oraz niezwykłą grą światła wpadającego przez gotyckie okna.
Największa tajemnica ukrywa się jednak pod posadzką. W 2001 roku, podczas prac archeologicznych, odkryto ogromną kostnicę zawierającą szczątki około 50 tysięcy osób. Jest to druga co do wielkości kostnica w Europie, ustępująca jedynie katakumbom paryskim.
Kości układano tu od XVII wieku, gdy przepełniony przykościelny cmentarz przestał mieścić kolejne pochówki. Dziś podziemna ekspozycja robi ogromne wrażenie. Rzędy czaszek, starannie ułożone kości oraz dyskretne oświetlenie tworzą miejsce skłaniające bardziej do refleksji niż grozy.
Na uwagę zasługuje również sama wieża kościoła. Po pokonaniu blisko dwustu schodów odwiedzających nagradza jedna z najpiękniejszych panoram Brna.
Podziemne Brno
Brno można zwiedzać na dwóch poziomach. Pod historycznym centrum rozciąga się sieć średniowiecznych piwnic, magazynów, studni i schronów.
Najbardziej znanym obiektem jest Labirynt pod Rynkiem Warzywnym (Labyrint pod Zelným trhem). Dawniej przechowywano tu beczki z winem, żywność oraz piwo. Dziś podziemne korytarze prowadzą przez dawne piwnice kupieckie, warsztaty alchemików, cele więzienne i magazyny.
Jedną z najbardziej niezwykłych atrakcji miasta jest schron przeciwatomowy 10-Z, zbudowany pod centrum Brna w latach pięćdziesiątych XX wieku. Mógł pomieścić kilkaset osób na wypadek wojny atomowej.
Špilberk – więzienie narodów
Nad Brnem dominuje wzgórze z potężną twierdzą Špilberk. Początkowo był to zamek królewski z XIII wieku, później przebudowany na jedną z najnowocześniejszych twierdz Europy.
Najbardziej ponurą sławę zyskał jednak jako więzienie polityczne monarchii habsburskiej. W kazamatach przetrzymywano uczestników włoskiego ruchu niepodległościowego Carbonari, polskich działaczy oraz przeciwników cesarstwa. Wilgoć, ciemność i ciężkie kajdany sprawiły, że Špilberk nazywano “więzieniem narodów”.
Dziś mieści się tu Muzeum Miasta Brna. Zwiedzać można kazamaty, bastiony, dziedzińce oraz wieżę widokową. Z murów rozciąga się imponująca panorama całego miasta.
Katedra św. Piotra i Pawła
Drugim symbolem Brna jest katedra św. Piotra i Pawła, stojąca na skalistym wzgórzu Petrov. Obecny neogotycki wygląd zawdzięcza XIX-wiecznej przebudowie, choć początki świątyni sięgają XI wieku.
Jej smukłe wieże są widoczne niemal z każdego miejsca w centrum. Warto zajrzeć do wnętrza z bogatym wyposażeniem barokowym, a następnie zejść do krypt oraz obejrzeć skarbiec diecezjalny.
Stary Ratusz i smok z Brna
Najstarszym świeckim budynkiem miasta jest Stary Ratusz. Nad wejściem uwagę przyciąga krzywa wieżyczka, będąca dziełem obrażonego kamieniarza, który – według legendy – celowo wykrzywił zwieńczenie portalu.
W przejeździe ratusza wisi na łańcuchach słynny “smok z Brna”. W rzeczywistości jest to wypchany krokodyl, podarowany miastu w XVII wieku. Z nim również wiąże się jedna z najpopularniejszych miejskich legend.
Miasto przemysłowców i nowoczesnej architektury
Bogactwo XIX-wiecznych przedsiębiorców pozostawiło po sobie eleganckie wille. Najsłynniejszą jest wpisana na listę UNESCO willa Tugendhat – arcydzieło modernizmu zaprojektowane przez Ludwiga Miesa van der Rohe. Szklane ściany, otwarte przestrzenie i nowatorskie rozwiązania techniczne do dziś zachwycają architektów z całego świata.
Na uwagę zasługują również secesyjne kamienice oraz dawne fabryki włókiennicze przypominające czasy, gdy Brno należało do najważniejszych ośrodków przemysłowych Europy Środkowej.
Muzea nie tylko dla pasjonatów
Brno oferuje zaskakująco bogatą ofertę muzealną. Warto odwiedzić Muzeum Miasta Brna na Špilberku, Muzeum Morawskie – drugą najstarszą instytucję muzealną Czech – oraz nowoczesne Centrum Nauki VIDA!, które znakomicie popularyzuje fizykę, biologię i technikę.
Miłośników motoryzacji zainteresuje Muzeum Techniki z bogatą kolekcją samochodów, motocykli i maszyn przemysłowych. Ciekawostką jest także Muzeum Kultury Romskiej – jedno z nielicznych tego typu w Europie.
Ludzie, którzy zmieniali świat
Z Brnem związanych było wiele wybitnych postaci. To tutaj pracował Gregor Johann Mendel – augustianin, którego doświadczenia z grochem zapoczątkowały współczesną genetykę. Jego klasztor można dziś zwiedzać.
W Brnie urodził się również logik i matematyk Kurt Gödel, autor słynnych twierdzeń o niezupełności, oraz pisarz Milan Kundera, którego powieści przetłumaczono na dziesiątki języków.
Miasto było także miejscem działalności Leoša Janáčka – jednego z najwybitniejszych czeskich kompozytorów. Jego dom jest dziś muzeum poświęconym życiu i twórczości artysty.
Morawski klimat
Brno nie imponuje liczbą zabytków na miarę Pragi. Ma jednak coś znacznie cenniejszego – atmosferę miasta, w którym historia splata się z codziennym życiem. Kawiarnie wypełniają studenci sześciu uniwersytetów, wieczorami place zamieniają się w ogródki restauracyjne, a mieszkańcy z dumą opowiadają zarówno o średniowiecznych legendach, jak i o nowoczesnej architekturze.
To miasto odkrywa się powoli. Najpierw z wieży kościoła św. Jakuba, potem z murów Špilberka, następnie schodząc do podziemnych labiryntów. Dopiero wtedy widać, że Brno ma wiele warstw – dosłownie i w przenośni.
Informacje praktyczne
Dojazd: z Polski najłatwiej samochodem lub pociągiem przez Ostrawę. Z Warszawy kursują także bezpośrednie autobusy dalekobieżne.
Zwiedzanie: na historyczne centrum warto przeznaczyć dwa dni. Jeśli planujemy odwiedzić także willę Tugendhat i muzea, najlepiej zostać trzy dni.
Najlepszy czas: od maja do października. Latem odbywają się festiwale muzyczne, teatralne i kulinarne, a liczne ogródki winiarskie pozwalają poznać słynne morawskie wina.
Kuchnia: koniecznie warto spróbować morawskich win, knedlików, pieczonej kaczki oraz lokalnego piwa warzonego przez niewielkie browary rzemieślnicze.
Zdjęcia Grzegorz Micuła Read&Fly Magazine
