Grzegorz MicułaNa zesłanie na Sachalin trafił jako młody konspirator skazany za udział w spisku przeciwko carowi. Z Syberii wyjechał jednak nie tylko jako były więzień, lecz także jako jeden z najważniejszych badaczy kultur rdzennych ludów Dalekiego Wschodu. Dziś jego niezwykłą historię przypomina wystawa „Dusza pomiędzy światami. Rdzenni mieszkańcy północnej Japonii i etnograf Bronisław Piłsudski” w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.
Bronisław Piłsudski przez lata pozostawał w cieniu młodszego brata Józefa. Tymczasem jego życie mogłoby posłużyć za scenariusz filmu przygodowego. Urodzony w 1866 r. w Zułowie na Wileńszczyźnie, w rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych, jako 21-latek został skazany przez rosyjski sąd na śmierć za udział w spisku przygotowującym zamach na cara Aleksandra III. Wyrok zamieniono na 15 lat katorgi na Sachalinie.
Zesłanie
Sachalin był wówczas miejscem szczególnie ciężkiego zesłania. Piłsudski, podobnie jak wielu innych polskich zesłańców, znalazł się w zupełnie obcym świecie. Początkowo jego życie było podporządkowane realiom katorgi. Z czasem jednak zaczął interesować się ludnością zamieszkującą wyspę. Spotkanie z Niwchami i innymi rdzennymi mieszkańcami Dalekiego Wschodu skierowało jego uwagę ku językom, obyczajom i kulturze ludów, o których europejska nauka wiedziała wówczas niewiele.
Nie był zawodowym naukowcem. Etnografii nauczył się w praktyce. Obserwował, rozmawiał, robił notatki, fotografował, zbierał informacje o codziennym życiu i obrzędach. Szczególnie ważne okazało się jego spotkanie z Ajnami – rdzennym ludem zamieszkującym Sachalin i Hokkaido.
Piłsudski nie ograniczał się do opisywania egzotycznych zwyczajów. Uczył się języka ajnuskiego i starał się zrozumieć świat z perspektywy jego mieszkańców. Zapisywał opowieści, pieśni i podania, dokumentował ceremonie, życie rodzinne oraz codzienne zajęcia. Dzięki temu jego prace stały się później niezwykle cennym źródłem wiedzy o kulturze Ajnów.
Głos zapisany na woskowych wałkach
Jednym z najbardziej niezwykłych elementów jego dorobku są nagrania dźwiękowe. Piłsudski wykorzystywał fonograf, dzięki któremu utrwalał mowę i przekazy ustne Ajnów. Zachowało się około stu woskowych wałków z tymi nagraniami. Dzisiaj mają one wartość niemal bezcenną – są świadectwem języka i tradycji świata, który w dużej mierze bezpowrotnie się zmienił.
Na wystawie w Sulejówku można zobaczyć fonograf Edisona oraz dwa oryginalne woskowe wałki z nagraniami Piłsudskiego. Co ważniejsze, można także usłyszeć fragmenty ajnuskiej literatury ustnej zarejestrowanej ponad sto lat temu.
To jeden z momentów, w których historia przestaje być tylko opowieścią zapisaną w książkach. Zwiedzający słyszy głos człowieka, który żył na Sachalinie na początku XX wieku.
Między Sachalinem a Hokkaido
W 1902 r. Piłsudski ponownie znalazł się na Sachalinie, tym razem jako badacz prowadzący prace na zlecenie Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu. Interesowali go Ajnowie, ale także inne ludy Dalekiego Wschodu, m.in. Niwchowie i Orocy. Podróżował również na japońską wyspę Hokkaido, gdzie prowadził badania wśród tamtejszych Ajnów.
Jego zainteresowania nie ograniczały się do języka. Dokumentował materialną kulturę Ajnów, ich wierzenia, obrzędy, stroje i przedmioty codziennego użytku. Powstawały fotografie, zapisy, słowniki oraz szczegółowe opisy zwyczajów.
Piłsudski związał się także osobiście ze społecznością Ajnów. Ożenił się z kobietą pochodzącą z tego ludu, z którą miał dwoje dzieci. Ten fragment jego biografii pokazuje, że jego relacja z badanym światem nie była wyłącznie relacją naukowca i obserwatora.
Badacz, który wyprzedził swoją epokę
Dorobek Piłsudskiego obejmował słowniki języków Ajnów, Niwchów i innych ludów Dalekiego Wschodu, zapisy folkloru, fotografie oraz dokumentację obyczajów. Jego prace są dziś wykorzystywane przez badaczy języków i kultur Azji Północno-Wschodniej. Biblioteka Narodowa określa jego spuściznę jako dokumentację świata rdzennych ludów Syberii, Sachalinu i Hokkaido, który w znacznej części należy już do przeszłości.
Co istotne, Piłsudski nie poprzestał na Dalekim Wschodzie. Po powrocie do Europy związał się m.in. z Krakowem i Zakopanem. Interesował się również kulturą górali podhalańskich, działał naukowo i organizacyjnie, współtworzył Sekcję Ludoznawczą Towarzystwa Tatrzańskiego i angażował się w działalność „Rocznika Podhalańskiego”.
Wystawa dwóch światów
Ekspozycja w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku pokazuje tę historię w szerszym kontekście. „Dusza pomiędzy światami” powstała jako wspólny projekt Muzeum Józefa Piłsudskiego i Litewskiego Muzeum Narodowego. Jej pierwszą odsłonę można było oglądać w Wilnie, a od 12 września 2026 r. wystawa prezentowana jest w Sulejówku. Przygotowano ją w 160. rocznicę urodzin Bronisława Piłsudskiego.
Tytuł wystawy odwołuje się do ajnuskiego słowa ikor, oznaczającego skarb. Nie chodzi jednak tylko o przedmioty. Skarbem jest również wiedza, pamięć, umiejętności i poczucie przynależności przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Wśród eksponatów znalazły się m.in. tradycyjny strój Ajnów z Sachalinu, noże makiri, haftowane osłony dłoni tekunpe, przedmioty związane z duchowością oraz ceremonialny kołczan używany podczas obrzędów. Historyczne obiekty sąsiadują ze współczesną sztuką ajnuską.
I właśnie to zestawienie jest jednym z najciekawszych elementów ekspozycji. Wystawa nie opowiada bowiem wyłącznie o świecie, który Piłsudski zobaczył ponad sto lat temu. Pokazuje również współczesnych Ajnów i ich starania o zachowanie własnej tożsamości, języka i tradycji.
Nie tylko historia
Współczesna część ekspozycji pokazuje, że kultura Ajnów nie jest jedynie muzealnym zabytkiem. Wystawa prezentuje prace artystów różnych pokoleń, tradycyjne techniki rzemieślnicze, filmy poświęcone językowi ajnuskiemu i współczesnej tożsamości. Jedną z kuratorek tej części jest Kanako Uzawa – ajnuska artystka i badaczka.
Dzięki temu Bronisław Piłsudski pojawia się tutaj nie tylko jako bohater historii nauki. Jego praca sprzed ponad wieku staje się punktem wyjścia do rozmowy o pamięci, tożsamości i prawie społeczności rdzennych do zachowania własnego dziedzictwa.
Losy Piłsudskiego pokazują zresztą coś jeszcze. Człowiek, który trafił na Sachalin jako skazaniec, potrafił zamienić przymusowe zesłanie w wielką życiową pasję. Zamiast patrzeć na mieszkańców Dalekiego Wschodu wyłącznie jak na przedmiot badań, próbował ich słuchać i rozumieć. Pozostawił po sobie fotografie, zapisy językowe, nagrania, opisy obyczajów i słowniki, które po ponad stu latach nadal mają znaczenie dla nauki.
Bronisław Piłsudski popełnił samobójstwo w Paryżu w 1918 r. rzucając się do Sekwany. Miał zaledwie 51 lat. Jego życie zakończyło się tragicznie, ale dorobek badacza przetrwał. Dziś jego nazwisko jest znane nie tylko historykom i etnografom. Na Hokkaido pamięć o polskim badaczu Ajnów jest nadal żywa, a wystawy i publikacje przypominają, że starszy brat Marszałka pozostawił po sobie własne, niezwykłe dziedzictwo.
„Dusza pomiędzy światami. Rdzenni mieszkańcy północnej Japonii i etnograf Bronisław Piłsudski” można oglądać w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. Bilet normalny na wystawę czasową kosztuje 10 zł, ulgowy 6 zł, a w środy wstęp jest bezpłatny. Wystawę w Sulejówku można oglądać do 28 marca 2027 roku.
Zdjęcia: Grzegorz Micuła Read&Fly Magazine
