Grzegorz MicułaTrenczyn (Trenčín) – niewielkie 50 tysięczne miasto w dolinie Wagu, w zachodniej Słowacji, zostało w roku 2026 Europejską Stolicą Kultury. Przez cały ten rok w mieście odbywać się będą setki wydarzeń kulturalnych; wystaw, spotkań i przedstawień z udziałem artystów słowackich i zagranicznych.
Dzieje Trenczyna sięgają starożytności. Na skale zamkowej zachowała się rzymska inskrypcja z 179 r. n.e., pamiątka zwycięstwa cesarza Marka Aureliusza nad germańskimi Kwadami. Po raz pierwszy wzmiankę o osadzie pod zamkiem mamy z 1111 roku. Rozkwit miasta nastąpił za panowania możnowładcy Mateusza Czaka – w XIII–XIV w. władał on niemal całą zachodnią Słowacją. W 1412 r. król Zygmunt Luksemburski nadał Trenczynowi prawa wolnego miasta królewskiego. W XIX–XX wieku Trenczyn stał się ważnym ośrodkiem handlowym i przemysłowym, a po 1989 roku odnowiono jego historyczne centrum, konserwując większość zabytków.
Trenczyński zamek i miasto
Na wysokiej skale nad miastem góruje gotycko-renesansowa warownia – pograniczne umocnienie królestwa Węgier, jeden z najważniejszych zamków w Słowacji. Zamek wzniesiony w XI w. na miejscu dawnej warowni z okresu Wielkich Moraw, a od XIV w. był siedzibą potężnego pana feudalnego Mateusza Czaka (zwanego „Panem Wagu i Tatr”)., który władał rozległymi terenami dzisiejszej Słowacji i północnych Węgier. W 1335 roku zamek by miejscem spotkania środkowoeuropejskich władców a w 1790 r. został poważnie zniszczony przez pożar. Obecnie opiekę nad zamkiem sprawuje miasto, a dziś mieści liczne ekspozycje muzealne: militaria, meble, archeologia i galeria sztuki.
Najsłynniejszą atrakcją trenczyńskiego zamku, poza potężnymi obwarowaniami, jest wysoka gotycka wieża oraz głęboka na 80 m słynna „Studnia Miłości” i związana z nią romantyczna legenda o jeńcu tureckim Omarze zakochanym w Fatimie, więzionej przez Stefana Zápolya, który po 40 latach drążenia studni dotarł do wody.
Na stromej, wapiennej skale poniżej zamku zachował się wygrawerowany rzymski napis z 179 r. n.e., upamiętniający obecność legionów rzymskich w tej części Europy. Można go obejrzeć z zabytkowego hotelu „Elizabeth”. To rzadki ślad historii rzymskiej na północ od Alp.
U podnóża zamku znajduje się zabytkowe centrum z brukowanymi uliczkami i malowniczymi kamieniczkami. Rynek Plac Pokoju (Mierové námestie) to centralny plac miasta, otoczony kolorowymi kamienicami z sympatycznymi kawiarniami i widokiem na górujący nad miastem malowniczy zamek. Pośrodku placu stoi barokowa kolumna Trójcy Święte upamiętniająca ofiary dżumy z 1710–12, a w narożniku stoi słynna fontanna z rzeźbą wodnika („Walentyna”) – według miejscowej legendy zakochał się on w młodej dziewczynie Aniczce i uratował ją z pożaru, ale ceną za to było jego życie. W południowym rogu placu stoi dwu wieżowy barokowy kościół św. Franciszka Ksawerego (z XVII w., z wnętrzem ozdobionym barokowymi freskami).
Między starówką a zamkiem wspinają się zabytkowe farskie schody z 1568 r., które dawniej łączyły kościół na Wzgórzu Maryjnym z centrum. Szczególną uwagę zwraca także XIV-wieczna nadbramna Wieża Miejska (Mestská veža) (tzw. Dolna Brama) z łacińskim napisem:„Kiedy Bóg nie ma miasta pod opieką, na próżno czuwa ten, kto je strzeż. Wieża Miejska zamykająca plac od południa to dawna brama dolna prowadząca do starego miasta i jego fortyfikacji.
Tradycyjny spacer prowadzi od rynku wąskimi uliczkami z pastelowymi kamieniczkami na zbocze zamkowe. Na trasie warto zobaczyć XIX-wieczny Ratusz oraz liczne wille z przełomu XIX i XX w., w stylu eklektycznym i secesyjnym.
Synagoga i kościoły
Wielka Synagoga (Ozdobiona modnymi motywami bizantyjskimi i orientalnymi) powstała w 1913 r. według projektu Richarda Schreibnera. Zbudowana dla prężnej społeczności żydowskiej, została zniszczona podczas II wojny światowej i odbudowana w latach 70. XX w. – dziś funkcjonuje jako sala wystawiennicza. Budynek wyróżnia się kopułami i łukami w stylu mauretańskim, dzięki czemu często nazywany bywa „słowackim meczetem”.
Warto zwrócić uwagę na dwa kościoły. Barokowa fara pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny została wzniesiona w XIII w. i po zniszczeniu w pożarze 1528 r. odbudowana w stylu renesansowym – dziś jest kościołem parafialnym (zwanym też wzgórzem Marii Panny). Od niej zaczynają się słynne schody na zamek. Drugi ważny kościół to wspomniany już kościół pijarów (św. Franciszka Ksawerego) przy Rynku Pokoju, z bogatym barokowym wystrojem wnętrza.
Trenczyńskie legendy
Trenczyn obfituje w lokalne legendy. Poza opisaną już „Studnią Miłości” warto wspomnieć także historię Wodnika z fontanny na Placu Štúrovo. Według legendy dawno temu wodnik zakochał się w dziewczynie imieniem Aniczka i zamiast uciec z miasta uratował ją z pożaru, co przypłacił życiem. Miłośników duchów zainteresuje „Dom kata” – niska kamieniczka obronna przy bramie dolnej. Wokół niej krążą opowieści o strachach co dodaje kolorytu staroświeckim uliczkom. Z Zamkiem związane są także legendy o zaklętych skarbach i złotym mieczu Mateusza Czaka.
Kultura i sztuka
Trenczyn ma ciekawe współczesne oblicze artystyczne. Na uwagę zasługują małe galerie i centra sztuki, np. Nová Vlna i FOR MAAT (w pobliżu dworca), które organizują wystawy współczesnej sztuki wizualnej. Wśród murów starówki co jakiś czas odbywają się festiwale i imprezy kulturalne (np. festiwal zamkowy czy Pohoda). W mieście jest też niewielkie Muzeum Škoda przy ulicy Štúra, prezentujące modele słynnych samochodów zabytkowych. A że młodzi artyści lubią kolorować przestrzeń miejską, przy niektórych przejściach i podchodach zobaczymy nowoczesne murale – np. wielki mural przy Gimnazjum Ľ. Štúra czy galerie pod gołym niebem w okolicach parku miejskiego (dla turystów organizowany jest Walking Street Art Tour).
Trenczyn to także miasto tętniące życiem kulturalnym, odbywają się tu liczne wydarzenia organizowane szczególnie latem i jesienią: Najważniejsza impreza to Festival Pohoda – największy festiwal muzyczny i artystyczny Słowacji, odbywa się co roku na początku lipca. To trzydniowa mieszanka koncertów, sztuki współczesnej, teatru, literatury i debat.
Są tu także tradycyjne wydarzenia miejskie jak Trenčian sky majáles – majowe święto z tradycyjnym podnoszeniem ozdobnego drzewa i imprezami na placu, „Príbehy z Trenčína” – plenerowe prezentacje historii miasta, letnie piątkowe pikniki muzyczne i niedzielne koncerty dla rodzin oraz festiwal folklorystyczny „Pri Trenčianskej bráne” z rzemiosłem i tradycyjną muzyką, a takżeadwentowe jarmarki i wydarzenia bożonarodzeniowe pod zamkiem w grudniu.
Kuchnia i restauracje
W Trenczynie spróbujemy wiele tradycyjnych słowackich potraw. Słynne są tu bryndzové halušky (ziemniaczane kluski z owczym serem bryndza i skwarkami) oraz kwaśna kapustnica (zupa kapuściana – dania typowe dla regionu. Są też sery (oštiepok) i lokalne ciasta z makiem lub orzechami. Na obiad polecam restauracje przy rynku i pod zamkiem – np. Reštauráciu Pod Hradom (z widokiem na zamek i daniami kuchni słowackiej), Hradnú Viechu lub pizzerię La Speranza oraz pub Trenciansky Pivovar. W hotelach (np. eleganckim Hotelu Elizabeth) smaczne menu oferują restauracje a’la carte.
Spacer po Trenczynie
Wędrówkę rozpoczynamy na Starym Mieście gdzie warto obejrzeć Rynek Pokoju z kościołem pijarów, kolumną morową i fontanną z Wodnikiem, aby potem wąskimi uliczkami dojść do Dolnej Bramy miejskiej. Następnie wjeżdżamy (lub idziemy schodami) na Wzgórze Zamkowe: od wejścia bramnego warto obejść baszty, zobaczyć siedzibę Matusza Czaka i koniecznie Studnię Miłości. Po zwiedzaniu zamku schodzimy Starymi, krytymi schodami (farskimi) w dół – przy zejściu można odwiedzić muzeum w Domu Kata, poświęcone dawnym praktykom wymiaru sprawiedliwości. Na sam koniec spacerujemy znów przez rynek: mijać będzie Parafialny Kościół Narodzenia NMP i dojść do Wielkiej Synagogi. Wieczorem polecamy odpoczynek przy kawie lub regionalnym piwie w jednej z kafejek na rynku.
Trenczyn to doskonałe miejsce na jednodniowy spacer łączący średniowieczną historię z nowoczesną kulturą.
Śródmieście zachowało swój urok z historycznymi placami, synagogą, wieżą miejską i rzymskim napisem, podczas gdy zamek opowiada o początkach miasta i feudalnych czasach. W ciągu roku odbywa się tu wiele festiwali i wydarzeń, które pokazują, że historia i współczesna sztuka świetnie ze sobą współistnieją.
Zdjęcia Grzegorz Micuła Read&Fly Magazine
